ભારતીય લોકસંસ્કૃતિની મૂલ્યવાન સરવાણી: મરસિયા

ભાવિનકુમાર અજીતભાઈ ગઢવી

Humanities

ભારતીય લોકસંસ્કૃતિની મૂલ્યવાન સરવાણી: મરસિયા

The Valuable Stream of Indian Folk Culture: Marsiya (Elegies)ભાવિનકુમાર અજીતભાઈ ગઢવી

August 1, 2026

Vol. 01 · Issue 01 · pp. 71-88

ViśvasaṃvidVol. 01 (01), August–October 2026, pp. 71–88

ISSN (Online) Applied for

Abstract

ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાના સંદર્ભમાં અહીં મરસિયા વિશે વિસ્તૃત માહિતી આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. લોકસાહિત્યના વિવિધ સ્વરૂપોમાં એક મહત્ત્વનું સ્વરૂપ એટલે લોકગીત. વિવિધ સાહિત્યકારોએ પોતપોતાના મત મુજબ લોકગીતોનું વર્ગીકરણ કર્યું છે અને તેના પ્રકારો આપ્યા છે, જેમાં હાલરડાં, ગોરમાનાં ગીતો, લગ્નગીતો, રાંદલનાં ગીતો, તુલસી વિવાહનાં ગીતો, ઉત્સવ-મેળાનાં ગીતો, રાસ/રાસડા, ગરબા/ગરબીઓ, સંતવાણી/ભજન અને મરસિયાનો સમાવેશ થાય છે. આ દસ પ્રકારોમાંથી અહીં મરસિયા વિશે વાત કરવામાં આવી છે. ભારતીય સંતો, ઋષિમુનિઓ, ચિંતકો અને સમર્થ સાહિત્યકારોએ મૃત્યુ સંદર્ભે અનેક વાતો કરી છે. જે જન્મે છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે — એ સનાતન સત્ય છે, પરંતુ આત્મા અમર છે. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ પણ કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં અર્જુનને પોતાના વિરાટ સ્વરૂપનું દર્શન કરાવીને આત્માની અમરતા, દેહની નશ્વરતા અને કર્મનો સિદ્ધાંત સમજાવ્યો હતો. માનવજીવનની નશ્વરતા શાશ્વત હોવા છતાં વ્યક્તિ દુન્યવી મોહમાયાને કારણે સંબંધોની માયાજાળમાં ફસાય છે, અને સ્વજનની વિદાય તેને ખટકે છે. આ પરંપરા માત્ર ગુજરાત કે ભારતમાં જ નહીં પણ વિશ્વના બધા દેશો, વિવિધ ભાષાઓ અને પ્રજાઓમાં દૃષ્ટિગોચર થાય છે — ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાના સંદર્ભમાં આ વિષય સાર્વભૌમ અને સનાતન જણાય છે. પ્રસ્તુત લેખમાં મરસિયાનો અર્થ, વ્યાખ્યા, વિવિધ સાહિત્યમાંનાં વિલાપકાવ્યો તથા મરસિયાનાં વિષય-વૈવિધ્યની વિસ્તારપૂર્વક ચર્ચા કરવામાં આવી છે.

Keywords

મરસિયા

લોકસાહિત્ય

લોકગીત

વિલાપકાવ્ય

કરુણપ્રશસ્તિ

ભારતીય જ્ઞાનપરંપરા

ગુજરાતી લોકસંસ્કૃતિ

Authors

ભાવિનકુમાર અજીતભાઈ ગઢવી(corresponding author)
Postgraduate Gujarati Department, Sardar Patel University, Vallabh Vidyanagar, Gujarat, India, India

How to cite

ગઢવી, ભ. અ. (2026). ભારતીય લોકસંસ્કૃતિની મૂલ્યવાન સરવાણી: મરસિયા. Viśvasaṃvid, 1(1), 71-88.

X / Twitter LinkedIn

Related work

Related papers

Humanities

August 1, 2026pp. 89-95

भारतीय बालकथाओं का वैश्विक दृष्टिकोण से अभ्यास

A Study of Indian Children's Stories from a Global Perspective

भारतीय बाल साहित्य हमारी प्राचीन विरासत है। यह एक तथ्य है कि भारत में 'बाल साहित्य' शब्द पश्चिम से आया है, लेकिन क्या इसका मतलब यह है कि बाल साहित्य हमारे पास पश्चिम से आया है? भारत के प्राचीन साहित्य — पंचतंत्र, हितोपदेश — में हमें बाल साहित्य के अवशेष मिलते हैं। भारत में हम व्यक्ति, समाज, संस्कृति, साहित्य आदि में वैश्विकता देखते हैं। इस शोध पत्र में भारतीय बाल कहानियों में वैश्विकता कैसे दिखती है, भारत की धरती पर जिस तरह से एक बच्चे का पालन-पोषण होता है वह दुनिया के बच्चों के लिए कैसे उपयोगी होगा, हमारी कहानियों से दुनिया के बच्चे कैसे बड़े हुए, दुनिया ने भारतीय बाल साहित्य से क्या लिया — इन सभी का अध्ययन इस शोध लेख में किया गया है। भारतीय बालकथाएँ न केवल बच्चों के लिए मनोरंजन का माध्यम रही हैं, बल्कि जीवन के नैतिक, सामाजिक और सांस्कृतिक पहलुओं की भी शिक्षा देती रही हैं। पंचतंत्र, हितोपदेश और जटायुकथा जैसे ग्रंथों में बाल साहित्य के प्राचीन स्वरूप के उदाहरण देखे जा सकते हैं। भारतीय बाल साहित्य की वैश्विकता न केवल भारतीय समाज, बल्कि पूरी दुनिया के बच्चों के जीवन में एक सकारात्मक बदलाव लाने में सक्षम है।

डॉ. रश्मिकाबेन भीखाभाई भोई

भारतीय बाल साहित्य

वैश्विक दृष्टिकोण

पंचतंत्र

हितोपदेश

Read paper PDF